ڀؤنرن جي انتظار ۾

ڀؤنرن جي انتظار ۾

ننڍڙي ڪهاڻيءَ ۾ وڏي زندگيءَ جو پڙاڏو - منظور ڪوهيار جي مختصر ڪهاڻين جو ادبي ۽ تنقيدي اڀياس

راجا مسرور حسن

منظور ڪوهيار جو ڪتاب ”ڀؤنرن جي انتظار ۾” مختصر ڪهاڻين جو اهڙو مجموعو آهي، جنهن ۾ زندگيءَ جا وڏا تضاد ننڍڙن واقعن، مختصر مکالمن ۽ غيرمتوقع پڄاڻين وسيلي ظاهر ٿين ٿا. هن ڪتاب جي ڪهاڻين ۾ لفظن جي گهڻائيءَ بدران خيال جي ڪثافت، واقعن جي پکيڙ بدران مشاهدي جي گهرائي ۽ بيان جي طوالت بدران معنيٰ جي وسعت موجود آهي. ليکڪ روزمره جي زندگيءَ مان اهڙا منظر چونڊي ٿو، جن جي ظاهري سادگيءَ پٺيان سماج جي ڪنهن پيچيده حقيقت، انساني فطرت جي ڪنهن ڪمزوريءَ يا ڪنهن مڃيل قدر جي ابتڙ صورت لڪل آهي.

هن ڪتاب کي پڙهندي محسوس ٿئي ٿو ته منظور ڪوهيار وٽ ڪهاڻي ڪنهن غير معمولي واقعي جي محتاج ناهي. ڪڏهن ٻه گل پاڻ ۾ ڳالهائين ٿا، ڪڏهن ٻلي پنهنجو خواب سچ سمجهي ويهي ٿي، ڪڏهن گڏهه صوفيءَ کان سوال ڪري ٿو، ڪڏهن وزير پنهنجي مشير کان عوام جي احتجاج جو حل پڇي ٿو، ته ڪڏهن تاريخ جا ڄاڻو رني ڪوٽ جي اصل حقيقت تي پاڻ ۾ اٽڪي پون ٿا. انهن ننڍڙن منظرن ۾ ليکڪ انساني سماج جي وڏين بيقاعدگين کي ظاهر ڪري ٿو.

سندس ڪهاڻين جو ڪمال اهو آهي ته اهي پڙهندڙ کي ڪنهن تيار ٿيل نتيجي تائين وٺي وڃڻ بدران، هڪ اهڙي سوال آڏو بيهارين ٿيون، جنهن جو جواب ڪهاڻيءَ جي آخري جملي کان پوءِ به ذهن ۾ گونجندو رهي ٿو.

مختصر ڪهاڻيءَ جو فڪري پسمنظر

هن ڪتاب جو مهاڳ، ”ذڪر مختصر مختصر ڪهاڻيءَ جو”، رڳو مجموعي جو تعارف ناهي، پر خود هن صنف جي تاريخ، روايت ۽ فني سڃاڻپ بابت ليکڪ جو هڪ تفصيلي فڪري بيان آهي. منظور ڪوهيار مختصر مختصر ڪهاڻيءَ کي جديد دور جي ڪا اوچتي ايجاد نٿو سمجهي، پر ان جون پاڙون انساني قصه گوئيءَ جي قديم روايتن ۾ ڳولي ٿو.

مهاڳ جي شروعات ۾ هو پنهنجي اڳئين ڪتاب ”سچا ڪوڙا رشتا” جي مهاڳ ”روايتي ۽ جديد ڪهاڻي” جو حوالو ڏئي ٿو ۽ مختصر ڪهاڻيءَ کي زندگيءَ جي وهڪري ڏانهن کليل اهڙي دريءَ سان تشبيهه ڏئي ٿو، جنهن مان انسان زندگيءَ جي ڪنهن وڏي تجربي کي هڪ پل ۾ ڏسي يا محسوس ڪري سگهي ٿو.

هو ارنيسٽ هيمنگوي جي ڇهن لفظن واري مشهور مختصر ڪهاڻيءَ جو مثال ڏئي ٿو، جنهن ۾ اڻپاتل ٻاراڻن بوٽن جي وڪري وسيلي هڪ اڻچيل انساني الميو ظاهر ٿئي ٿو. ان مختصر مثال ۾ ٻار جي اچڻ کان اڳ ئي بوٽن جي وڪرو ٿيڻ جو واقعو پڙهندڙ جي ذهن ۾ ڪيترائي سوال ۽ احساس پيدا ڪري ٿو. ليکڪ جو مقصد اهو ڏيکارڻ آهي ته ڪهاڻيءَ جي اثر جو دارومدار لفظن جي تعداد تي نه، پر انهن جي پٺيان موجود اڻچيل انساني تجربي تي هوندو آهي.

مهاڳ ۾ فرانز ڪافڪا جي ”اُن جو حل” ۽ رابندرناٿ ٽئگور جي ”بانسري وارو” جو حوالو پڻ ڏنو ويو آهي. ان کان پوءِ ايسپ جي آکاڻين، قديم سوميري تهذيب جي مٽيءَ جي پڪل تختين تي لکيل قصن، سنڌي لوڪ روايتن، چوڻين، ٽوٽڪن ۽ تمثيلي ڪهاڻين وسيلي ليکڪ مختصر قصي جي تاريخي تسلسل کي سمجهائڻ جي ڪوشش ڪري ٿو.

”لومڙ ۽ ڪتا”، ”ڪانو ۽ گهگهي”، ”ابابيل جيڪا عدالت ۾ ويٺي هئي” ۽ ”هر آواز خطرناڪ نه هوندو آهي” جهڙن مثالن وسيلي هو ڏيکاري ٿو ته جانورن جي قصن ۾ انساني سماج جي ڏاهپ، بيوقوفي، فريب ۽ انصاف جا سوال ڪيتري سادگيءَ سان بيان ٿي سگهن ٿا.

انهيءَ بحث ۾ ”ڪليله ۽ دمنه” جي تاريخي پسمنظر، ان جي ترجمن ۽ ”ڪهاڻيءَ ۾ ڪهاڻي” واري فني طريقي جو ذڪر به اچي ٿو. اپنشدن جي تمثيلي قصن ۽ ستيه ڪام جي ڪهاڻيءَ وسيلي سچائيءَ جي اهميت کي اجاگر ڪيو ويو آهي. اهڙيءَ طرح ليکڪ مختصر ڪهاڻيءَ کي ڪنهن هڪ ٻوليءَ يا ڪنهن هڪ دور جي پيداوار نه، پر انساني ڏاهپ جي ڊگهي روايت جو حصو سمجهي ٿو.

مهاڳ جي هڪ اهم خوبي اها به آهي ته منظور ڪوهيار پاڻ کي ڪنهن قطعي علمي اختيار طور پيش نٿو ڪري. هو پنهنجي علمي محدوديت جو اعتراف ڪندي، ادبي دوستن جي اصرار تي لکڻ جو سبب بيان ڪري ٿو. ساڳئي وقت مختصر مختصر ڪهاڻيءَ جي اصطلاحي ۽ فني حيثيت بابت وڌيڪ تحقيق جي ضرورت پڻ محسوس ڪرائي ٿو. اها خودآگاهي سندس ادبي مزاج جو اهم پاسو آهي: هو پنهنجي ڳالهه دليل سان رکي ٿو، پر ان کي آخري فيصلو قرار نٿو ڏئي.

گلن جي موسم ۽ ڀؤنرن جو انتظار

ڪتاب جي عنوان واري ڪهاڻي ”ڀؤنرن جي انتظار ۾” پنهنجي مختصر هجڻ باوجود مجموعي جي علامتي مرڪز جي حيثيت رکي ٿي. ڪهاڻيءَ ۾ گل ٽڙن ٿا، ڪجهه عرصي کان پوءِ مرجهائڻ لڳن ٿا. هڪ گل ٻئي کان پڇي ٿو:

”ڀؤنر ڪٿي آهن؟”

ٻيو گل ٿڌو ساهه ڀري جواب ڏئي ٿو:

”لڳي ٿو مري ويا آهن.”

بس، ڪهاڻي اتي ختم ٿي وڃي ٿي. نه ڪا وضاحت، نه ڪو ڊگهو منظر ۽ نه ئي ڪنهن نتيجي جي تشريح. پر انهن ٻن جملن جي وچ ۾ هڪ اهڙو خال پيدا ٿئي ٿو، جنهن ۾ انتظار، محرومي، وقت ۽ اميد جا ڪيترائي مطلب سمايل آهن.

ڪتاب جي اصل سرورق تي به ٻه جهڪيل گل ڏيکاريل آهن. انهن جي ڏانڊين جو هڪ ٻئي ڏانهن ورڻ ۽ پنکڙين جو مرجهائڻ، عنوان واري ڪهاڻيءَ جي فضا سان هڪ فطري ڳانڍاپو پيدا ڪري ٿو. سرورق ۽ ڪهاڻي گڏجي اهڙو منظر ٺاهين ٿا، جتي حسن موجود آهي، پر ان حسن جي تڪميل لاءِ گهربل وجود غيرحاضر آهي.

گل ٽڙڻ زندگيءَ جي اميد آهي، ڀؤنرن جو اچڻ فطرت جي هڪ مڪمل ٿيندڙ عمل جو حصو آهي، پر انهن جو نه اچڻ ان فطري تسلسل ۾ پيدا ٿيل خال کي ظاهر ڪري ٿو. هن ڪهاڻيءَ کي انساني زندگيءَ جي انهن سڀني آرزوئن سان ڳنڍي سگهجي ٿو، جيڪي ڪنهن اچڻ واري لمحي، ڪنهن ملاقات يا ڪنهن اميد جي تڪميل جون منتظر هونديون آهن. تنهن هوندي به ان جي معنيٰ کي ڪنهن هڪ تشريح ۾ محدود ڪرڻ مناسب نه ٿيندو. ليکڪ ڪهاڻيءَ کي اتي ڇڏي ٿو، جتي پڙهندڙ جو تخيل پنهنجو سفر شروع ڪري ٿو.

جانورن جي روپ ۾ انساني فطرت

منظور ڪوهيار جي ڪهاڻين ۾ جانور رڳو قصي جا ڪردار ناهن؛ اهي انساني سماج جي روين ۽ تضادن جا تمثيلي روپ بڻجي اچن ٿا. ”ٻلي جو خواب”، ”صوفي گڏهه ۽ گڏهه صوفي”، ”ڪانو ٿو ڏونگهي کائي”، ”رني ڪوٽ جا مورک” ۽ ”ديشي گڏهه” جهڙين ڪهاڻين ۾ جانورن ۽ انسانن جي دنيا هڪ ٻئي ۾ ائين ملي وڃي ٿي، جو پڙهندڙ کي پنهنجي ئي سماج جا چهرا نظر اچڻ لڳن ٿا.

”ٻلي جو خواب” ۾ ٻلي خواب ڏسي ٿي ته شهر جا داداگير ڪتا سندس احترامي ٿي ويا آهن. خواب ۾ ڪتا کيس ڇيڙين ٿا، پر نه ڀؤنڪن ٿا ۽ نه ئي سندس ڪڍ پون ٿا. ٻلي ٻئي ڏينهن پنهنجي برادريءَ کي اهو خواب ٻڌائي ٿي ۽ ان جي سچو ٿيڻ جي دعويٰ ڪري ٿي. پر جڏهن هڪ داداگير ڪتو واقعي سندس پٺيان پوي ٿو، تڏهن ٻلي ڀڄي وڃي ٿي. ٻين ٻلين جي سوال تي سندس جواب آهي ته هاڻي خبر پئي آهي ته ٻلي جي خواب جو ڪتن وٽ ڪو قدر ڪونهي.

هن ڪهاڻيءَ ۾ خواهش ۽ حقيقت جو ٽڪراءُ آهي. ٻلي پنهنجي خواب کي حقيقت سمجهي ويهي ٿي، پر عملي صورتحال سندس خودفريبيءَ کي پڌرو ڪري ڇڏي ٿي. اها انساني ذهنيت تي به هڪ طنز آهي، جتي ماڻهو پنهنجي خواهشن، اميدن ۽ دعوائن کي حقيقت جو درجو ڏئي ڇڏيندا آهن.

”صوفي گڏهه ۽ گڏهه صوفي” ۾ هڪ صوفي گڏهه جي چڙهڻ ۽ تڪليف ڏيڻ تي گڏهه سوال ڪري ٿو ته جڏهن تون چون ٿو ته هر شيءِ ۾ خدا موجود آهي، ته پوءِ مون کي ايتري تڪليف ڇو ٿو ڏين؟ صوفي جواب ڏئي ٿو ته تنهنجي تڪليف منهنجي تڪليف آهي، ڄڻ مان پاڻ کي ئي ماري رهيو آهيان. گڏهه ان مان نتيجو ڪڍي ٿو ته پوءِ تون صوفي گڏهه ۽ مان گڏهه صوفي آهيان. صوفي ٻنهي ۾ فرق هجڻ جي دعويٰ ڪري ٿو.

هيءَ مختصر گفتگو روحاني دعويٰ ۽ عملي روَيئي جي وچ ۾ موجود تضاد کي ظاهر ڪري ٿي. وحدت جي ڳالهه ڪندڙ انسان جي عمل ۾ اها وحدت ڪٿي آهي؟ ليکڪ اهو سوال ڪنهن ڊگهي فلسفيانه بحث بدران هڪ سادي تمثيل وسيلي اڀاري ٿو.

سياست ۽ اقتدار جي بي معنيٰ منطق

هن مجموعي جي سياسي ڪهاڻين ۾ منظور ڪوهيار جو طنز نهايت چٽو ۽ بيباڪ آهي. ”سياسي مفاهمت” ۾ سياسي اصطلاح کي اهڙي انداز ۾ سمجهايو ويو آهي، جو ان جي عملي معنيٰ تي سوال پيدا ٿئي ٿو. اٻوجهه ۽ سٻوجهه جي وچ ۾ ٿيندڙ گفتگوءَ ۾ سياسي مفاهمت جو مطلب اڇلائڻ ۽ پوءِ چٽڻ جي عمل سان جوڙيو وڃي ٿو. هيءَ ڪهاڻي سياسي ٺاهه ۽ مفاد پرستيءَ جي هڪ طنزيه تصوير آهي.

”اڳٺ نڪتل سٿڻيون ۽ عوام” ۾ وزير عوام جي احتجاج کان پريشان آهي. سندس مشير اهڙو حل پيش ڪري ٿو، جنهن تحت عوام جي سٿڻن ۾ اڳٺ وجهڻ تي پابندي لڳائي وڃي، جيئن ماڻهو احتجاج وقت پنهنجا ٻئي هٿ مٿي کڻي نعرا نه هڻي سگهن. وزير کي اها تجويز پسند اچي ٿي ۽ بل منظور ڪرائي ٿو. ڪهاڻيءَ جي آخري جملي ۾ عوام جا ٻئي هٿ سٿڻن ۾ هجڻ جو منظر سياسي حڪمرانيءَ جي بيوقوفيءَ کي هڪ ئي وار ۾ ظاهر ڪري ڇڏي ٿو.

”اڳٺ نڪتل سٿڻيون ۽ عوام” ۾ طنز رڳو ڪنهن وزير جي بيوقوفيءَ تي ناهي؛ اهو ان حڪمرانيءَ جي ذهنيت تي به آهي، جيڪا عوام جي مسئلن کي حل ڪرڻ بدران عوام جي آواز کي روڪڻ لاءِ قانون ٺاهڻ ۾ وڌيڪ دلچسپي رکي ٿي.

”پنجاهه ڪروڙ نوڪريون” ۾ هڪ وزير دعويٰ ڪري ٿو ته هن پنجاهه ڪروڙ سنڌين کي نوڪريون ڏنيون آهن. صحافي جي حيرت تي هو جواب ڏئي ٿو ته هڪ خاص سنڌيءَ کي هو هڪ ڪروڙ عام ماڻهن جي برابر سمجهي ٿو. اهڙيءَ طرح هڪ وڏو انگ سياسي دعويٰ جي کوکلاڻ کي ظاهر ڪرڻ لاءِ استعمال ٿئي ٿو.

”نظارخاني ۾ طوطي جو آواز” ۾ سياسي، مذهبي، سماجي ۽ رٽائرڊ فوجي اڳواڻ گڏجي دعويٰ ڪن ٿا ته سڄو ملڪ سندن ساٿ ۾ آهي. پر هڪ عام ماڻهوءَ جو آواز، جيڪو ان دعويٰ جي ابتڙ آهي، ڪنهن کي ٻڌڻ ۾ نٿو اچي. هيءَ ڪهاڻي اجتماعي نمائندگيءَ جي دعويٰ ۽ عام ماڻهوءَ جي اڻٻڌل آواز جي وچ ۾ موجود فاصلي کي ظاهر ڪري ٿي.

”اجازت نامو” ۽ ”اوهان جو فرمانبردار” ۾ خودڪشيءَ جي اجازت بابت حڪومتي بيان کي طنز جو موضوع بڻايو ويو آهي. هڪ مايوس شخص وزير داخلا کي درخواست لکي ٿو ته جيئن وزير قومي مفادن کي سامهون رکي پنهنجو عهدو اختيار ڪيو آهي، تيئن هو مذهبي مفادن کي سامهون رکي خودڪشيءَ جي تربيت ورتي آهي، تنهنڪري کيس به اجازت ڏني وڃي. پوءِ جڏهن وزير خودڪشيءَ جي اجازت کان انڪار ڪري ٿو ته اهو شخص انڪار کي به پنهنجي لاءِ اجازت سمجهي ٿو. هتي طنز جو نشانو حڪومتي بيان جي منطق ۽ ان جي ابتڙ اثرن ڏانهن آهي.

رني ڪوٽ ۽ تاريخ جي دعوائن جو تماشو

”رني ڪوٽ جا مورک” هن مجموعي جي هڪ اهم تمثيلي ڪهاڻي آهي. رني ڪوٽ بابت مختلف تاريخدان ۽ آثار قديمه جا ماهر هڪ ڪانفرنس ۾ گڏ ٿين ٿا. هر هڪ پنهنجي دعويٰ کي صحيح ثابت ڪرڻ لاءِ تاريخي حوالا ۽ ڊگها دليل پيش ڪري ٿو. ڪو چوي ٿو ته قلعو ميرن جي دور جو آهي، ڪو ان کي راڄ گهراڻي سان ڳنڍي ٿو، ڪو ساساني دور جو نشان قرار ڏئي ٿو، ته ڪو ان جي تعمير کي سنڌ جي قديم حڪمرانن سان منسوب ڪري ٿو.

آخر ۾ هڪ عام ماڻهو انهن سڀني دعوائن کان بيزار ٿي چوي ٿو ته حقيقت اها آهي ته هن عظيم قلعي کي ڪنهن وڏي مورک تعمير ڪرايو هو، جيئن ايندڙ دور جا مورخ ۽ ماهر پنهنجي مورکائپ جو اظهار ڪندا رهن. ان تي ماهر کيس ڪانفرنس مان ٻاهر ڪڍي ڇڏين ٿا.

هن ڪهاڻيءَ ۾ ليکڪ تاريخي تحقيق جي ضرورت کان انڪار نٿو ڪري، پر ان دعويدار علم تي طنز ڪري ٿو، جيڪو حقيقت جي ڳولا بدران پنهنجي موقف کي صحيح ثابت ڪرڻ ۾ مصروف هجي. رني ڪوٽ هتي رڳو هڪ تاريخي ماڳ نه، پر انساني دعوائن، علمي وڏائيءَ ۽ بي نتيجي بحثن جو منظر بڻجي وڃي ٿو.

اديب ۽ دانشور: پاڻ کي پڙهڻ جي ضرورت

منظور ڪوهيار جو طنز ادبي دنيا کي به پنهنجي دائري کان ٻاهر نٿو رکي. ”آب حيات ۽ اديب” ۾ ٻه اديب سنڌي ادب جي مستقبل بابت فڪرمند آهن. هڪ چوي ٿو ته هاڻي وڌ ۾ وڌ ٻه وڏا اديب بچيا آهن؛ ٻيو پنهنجي کلندي جواب ۾ پاڻ کي ۽ پهرئين کي سنڌي ادب جا اهي ٻه وڏا اديب قرار ڏئي ٿو. جڏهن موت جو سوال اڀري ٿو ته سنڌي ادب کي بچائڻ لاءِ اديبن لاءِ آب حيات جو بندوبست ڪرڻ جي تجويز پيش ٿئي ٿي.

هيءَ ڪهاڻي ادبي خودپسنديءَ جو نهايت مختصر پر تيز طنز آهي. ڪردار سنڌي ادب جي مستقبل جي فڪر ۾ ايترا مصروف آهن، جو پنهنجي ئي عظمت جي دعويٰ کان ٻاهر نڪري نٿا سگهن.

”دانشور کي ٽائيم ڪونهي” ۾ لاڙڪاڻي جي مهراڻ هوٽل جو ماحول آهي. هڪ دانشور دوستن سان گڏ ويٺو آهي، پر سندس مصروفيت ۽ وقت جي کوٽ تي ٿيندڙ گفتگو دانشوريءَ جي ان ڏيکاءَ کي ظاهر ڪري ٿي، جتي علم ۽ فڪر کان وڌيڪ پنهنجي مصروف هجڻ جو تاثر اهم بڻجي وڃي ٿو.

”ڪهاڻيءَ جو هڪ ستايل ڪردار” ۾ ڪهاڻيڪار ۽ سندس تخليق ڪيل ڪردار آمهون سامهون اچن ٿا. ڪردار شڪايت ڪري ٿو ته تخليقڪار کيس اهڙن مسئلن ۾ ڦاسايو آهي، جن مان هو اڃا تائين نڪري نه سگهيو آهي. ڪهاڻيڪار جواب ڏئي ٿو ته اهو سڀ تخليقڪار جي مرضيءَ سان ٿيو آهي، پر ڪردار کيس ياد ڏياري ٿو ته تخليقڪار پاڻ به ڪنهن ٻئي جو تخليق ڪيل آهي. اهڙيءَ طرح ڪهاڻي حقيقت ۽ تخيل جي سرحد تي هڪ دلچسپ سوال پيدا ڪري ٿي: ڇا تخليقڪار پنهنجي ڪردارن کان مڪمل طور آزاد آهي، يا هو پاڻ به ڪنهن وڏي تخليق جو ڪردار آهي؟

”هڪ عام ليکڪ جي جيونياتي حس” ۾ غريب ليکڪ نئين سال جي ڊائري وٺڻ لاءِ دڪان تي وڃي ٿو. دڪاندار سندس غربت کي نظر ۾ رکندي مهانگي ڊائري وٺڻ تي حيرت ظاهر ڪري ٿو. ليکڪ جواب ڏئي ٿو ته هو انساني سماج جي بدذوقيءَ کي خوبصورت پنن تي لکڻ چاهي ٿو. هيءَ ننڍڙي ڪهاڻي ليکڪ جي تخليقي خواهش ۽ سندس معاشي حالتن جي وچ ۾ موجود تضاد کي هڪ خوبصورت طنزيه موڙ ڏئي ٿي.

انسانيت، مذهب ۽ اخلاقي تضاد

هن مجموعي ۾ مذهب ۽ اخلاق بابت ڪيتريون ئي ڪهاڻيون آهن، جن ۾ دعويٰ ۽ عمل جي وچ ۾ فاصلو نمايان ٿئي ٿو.

”اعتراف” ۾ خدا پنهنجي بندي کان پڇي ٿو ته تون ڇا ڪرڻ چاهين ٿو؟ بندو جواب ڏئي ٿو ته ڪجهه به نه. خدا ان مان نتيجو ڪڍي ٿو ته پوءِ ڇا مون توکي اجايو پيدا ڪيو؟ بندو پنهنجي محدود وجود ۽ خدا جي بي شمار تخليقن جو حوالو ڏئي ٿو. آخر ۾ خدا اعتراف ڪري ٿو ته هن مقدار کان وڌيڪ ۽ معيار کان گهٽ جوهر ڏنو آهي. ڪهاڻيءَ جو طنز انساني وجود جي ڪمزورين ۽ تخليق بابت هڪ غيرمعمولي سوال پيدا ڪري ٿو.

”مذهب اڃا فائدي ۾ آهي” ۾ هڪ ملان مذهب جي دوريءَ کي انسان جي تباهيءَ جو سبب قرار ڏئي ٿو. صوفيءَ جو جواب آهي ته انسان ضرور خساري ۾ آهي، پر ملان نه. هيءَ ڪهاڻي مذهبي دعويٰ ۽ مذهبي حيثيت مان حاصل ٿيندڙ فائدي جي وچ ۾ تضاد کي ظاهر ڪري ٿي.

”وڏائي” ۾ هڪ غريب شخص صوفيءَ کان پڇي ٿو ته خدا غريبن جي گهڻي ٻاڏائڻ باوجود سندن ڳالهه ڇو نٿو ٻڌي، جڏهن ته وڏن ماڻهن جي گهٽ ياد ڪرڻ باوجود سندن ڳالهه ٻڌي ٿو. صوفيءَ جو جواب آهي ته خدا وڏو آهي، تنهنڪري وڏن جي ٻڌندو آهي، ننڍن جي ڇو ٻڌندو؟ هن مختصر جواب ۾ سماجي درجي بندي ۽ انساني وڏائيءَ تي طنز موجود آهي.

”سوچيندين ته سمجهه ۾ اچي ويندءِ” ۾ خدا جي ٻاڏائڻ، مسلمانن جي حالت ۽ ملائڪن جي ڪردار بابت هڪ سوال پيدا ڪيو ويو آهي. فولاد فقير جي جواب ۾ هڪ اهڙو الٽو منطق پيش ٿئي ٿو، جيڪو ٻڌندڙ کي پنهنجي ئي سوچ تي نظرثاني ڪرڻ لاءِ مجبور ڪري ٿو.

”سڀئي اڻ سڌريل” ۾ حضرت انسان ۽ ملائڪن جي وچ ۾ گفتگو وسيلي انسان جي اخلاقي ڪمزورين کي سامهون آندو ويو آهي. انسان ملائڪن کي سندن پنهنجي عملن جي ياد ڏياري ٿو. اهڙيءَ طرح ليکڪ اخلاقي برتريءَ جي دعويٰ کي سوالن جي ڪٽهڙي ۾ آڻي ٿو.

سنڌ، سماج ۽ روزمره جي زندگي

ڪتاب ۾ سنڌي سماج جي سياسي، ثقافتي ۽ شهري زندگيءَ جا ڪيترائي عڪس موجود آهن. ”ڪراچي ۾ گذرندڙ زندگي” ۾ روح جي گفتگو وسيلي ڪراچيءَ جي زندگيءَ کي هڪ اهڙي تجربي طور پيش ڪيو ويو آهي، جنهن ۾ ماڻهوءَ جي زندگيءَ جي سموري ڪيفيت هڪ ئي شهر جي نالي ۾ سمائجي وڃي ٿي. جڏهن نئين آيل روح کان پڇيو وڃي ٿو ته سندس زندگي ڪيئن گذري، ته هو مختصر جواب ڏئي ٿو: ”منهنجي زندگي ڪراچيءَ ۾ گذري.” پراڻو روح ان جواب کي ئي سندس سموري ڪيفيت سمجهي ٿو.

”مان سمهي ڪٿي آهيان” ۾ سنڌي سٻاجهڙي ۽ انقلابيءَ جي وچ ۾ گفتگوءَ وسيلي تاريخي جدوجهد، موجوده حالت ۽ عام ماڻهوءَ جي روزمره جي تڪليفن جو فرق ظاهر ٿئي ٿو. انقلابيءَ جي وڏي تاريخي سوال جي جواب ۾ سنڌي سٻاجهڙو مڇرن، مکين ۽ ٻين تڪليفن جو ذڪر ڪري ٿو. سندس جواب ۾ هڪ اهڙي عام ماڻهوءَ جو تجربو آهي، جنهن لاءِ وڏن سياسي نعرا ۽ تاريخي دعوائون تڏهن ئي معنيٰ رکن ٿيون، جڏهن سندس روزمره جي زندگيءَ ۾ ڪا تبديلي اچي.

”ڪير پنهنجو، ڪير پرايو” ۾ هڪ بيواهه عورت کي سندس مڙس جي وفات کان پوءِ پنهنجن ۽ پراون جي سڃاڻپ بابت نصيحت ڪئي وڃي ٿي. سندس جواب ۾ محبوب جي وفات کان پوءِ پنهنجي ۽ پرايي جي فرق جي بي معنيٰ ٿيڻ جو احساس موجود آهي. هيءَ ڪهاڻي انساني رشتن جي ظاهري درجي بنديءَ کان وڌيڪ محبت ۽ محروميءَ جي اندروني ڪيفيت کي اهميت ڏئي ٿي.

”شهري ۽ ڳوٺاڻا” ۾ ڳوٺاڻن جي گفتگوءَ وسيلي جنگ، ايٽمي هٿيارن ۽ عام ماڻهن جي بي وسيءَ جو سوال اڀري ٿو. جڏهن ٻن ملڪن جي وچ ۾ جنگ جي خطري بابت ڳالهايو وڃي ٿو ته ڳوٺاڻو پڇي ٿو ته ڇا اهي بم سندن ڳوٺن تي نه ڪرندا؟ ٻيو کيس تسلي ڏئي ٿو ته اهي بم وڏن شهرن تي ڪيرايا ويندا. پهريون ڳوٺاڻو ان جواب ۾ به پنهنجي بي وسيءَ کي محسوس ڪري ٿو. ڪهاڻيءَ ۾ جنگ جي سياسي بحث کان وڌيڪ عام ماڻهوءَ جي زندگيءَ جو خوف نمايان آهي.

شهري رٿابندي ۽ شهر جي روح جو سوال

”پراڻو شهري ۽ شهري رٿابنديءَ جو ماهر” ڪتاب جي انهن ڪهاڻين مان آهي، جيڪا جديد ترقيءَ جي تصور تي بنيادي سوال اٿاري ٿي. پراڻو شهري پنهنجي ئي شهر ۾ اجنبي ٿي وڃڻ جي شڪايت ڪري ٿو. هو رٿابنديءَ جي ماهر کي چوي ٿو ته شهر جي نئين رٿابنديءَ سندس سڃاڻپ، سڪون ۽ سونهن کسي ورتي آهي.

ماهر آباديءَ جي واڌ، شهر جي پکيڙ ۽ نون رهائشي علائقن کي پنهنجي رٿابنديءَ جي ڪاميابي قرار ڏئي ٿو. پر پراڻو شهري ان جي ابتڙ شهر جي هوا، رستن، وڻن، مٽيءَ ۽ ماڻهن جي هڪ ٻئي سان لاڳاپن جي تباهيءَ جو ذڪر ڪري ٿو. سندس سوال آهي ته اها ڪهڙي رٿابندي آهي، جيڪا انسان کان انسانيت ۽ شهر کان ان جي خوبصورتي کسي رهي آهي؟

هن ڪهاڻيءَ ۾ شهر کي رڳو عمارتن، رستن ۽ آباديءَ جي انگن اکرن سان نه، پر انساني يادگيرين، ثقافتي لاڳاپن ۽ اجتماعي زندگيءَ جي احساس سان سمجهڻ جي ضرورت ظاهر ٿئي ٿي. اها ڳالهه ڪهاڻيءَ کي پنهنجي مقامي پسمنظر کان اڳتي کڻي جديد شهري زندگيءَ جي هڪ وسيع سوال سان ڳنڍي ٿي.

طاقت، طبقي ۽ مفاد جي دنيا

”زردار ۽ نادار” ۾ امير ۽ غريب جي وچ ۾ گفتگو وسيلي طبقاتي فرق کي انتهائي طنزيه انداز ۾ پيش ڪيو ويو آهي. نادار، زردار کان پنهنجي غربت جو سبب پڇي ٿو، ته زردار جواب ڏئي ٿو ته غريب هجڻ تنهنجي خوشقسمتي ۽ امير هجڻ منهنجي بدقسمتي آهي. پوءِ هو جنت ۽ دوزخ جي آسائشن ۽ عذابن جو حوالو ڏئي پنهنجي دولت کي هڪ عارضي مصيبت ۽ غريب جي حالت کي آخرت جي خوشحاليءَ سان ڳنڍي ٿو. آخر ۾ غريب کي صبر ۽ مفاهمت جي صلاح ڏئي ٿو.

هيءَ ڪهاڻي طبقاتي استحصال جي ان ذهنيت تي طنز ڪري ٿي، جيڪا پنهنجي مفاد کي تقدير ۽ غريب جي محروميءَ کي صبر جو امتحان بڻائي پيش ڪري ٿي.

”ڪرسيءَ مٿان رکيل ڍونڍ” ۾ وڏي اداري جي هڪ رٽائرڊ آفيسر جي ٻيهر ملازمت ڪرڻ تي طنز آهي. هڪ ننڍو ملازم پنهنجي ساٿيءَ کي ٻڌائي ٿو ته صاحب جي ڪرسيءَ تي ويهڻ سان کيس ڪيتريون ئي شيون محسوس ٿين ٿيون. آخرڪار پراڻو نائب قاصد ٻڌائي ٿو ته رٽائرڊ صاحب ٻيهر ملازمت ڪري اهڙو آهي، جيئن ڪرسيءَ تي رکيل ڍونڍ، جنهن کي کڻي ڪٿي به اڇلايو وڃي، پر ان جي بوءِ ختم نٿي ٿئي. هيءَ ڪهاڻي اداري جي پراڻين روايتن، عهدن سان چنبڙيل رهڻ ۽ انتظامي ڪلچر تي طنز آهي.

ڪهاڻيءَ جي فني بناوت ۽ آخري جملي جو اثر

منظور ڪوهيار جي ڪهاڻين جو هڪ اهم فني وصف سندن مکالمي تي ٻڌل بناوت آهي. ڪردار سوال ڪن ٿا، جواب ڏين ٿا، هڪ ٻئي جي ڳالهه کي پنهنجي منطق سان سمجهن ٿا ۽ آخر ۾ اهڙو جملو چون ٿا، جيڪو سڄي ڪهاڻيءَ جي معنيٰ کي نئين رخ ۾ موڙي ڇڏي ٿو.

ليکڪ اڪثر ڪنهن واقعي جي وضاحت نٿو ڪري. هو رڳو صورتحال پيدا ڪري ٿو ۽ ڪردارن کي ڳالهائڻ ڏئي ٿو. پڙهندڙ کي ڪهاڻيءَ جي اندروني معنيٰ پاڻ ڳولڻي پوي ٿي. ان ڪري هنن ڪهاڻين جي پڄاڻي رڳو قصي جو خاتمو نه، پر معنيٰ جي شروعات بڻجي وڃي ٿي.

ڪڏهن آخري جملو کل پيدا ڪري ٿو، پر اها کل جلد ئي ڪنهن سماجي حقيقت جي احساس ۾ بدلجي وڃي ٿي. ڪڏهن هڪ مختصر جواب ڪردار جي سڄي ذهنيت کي وائکو ڪري ڇڏي ٿو. ڪڏهن ڪو غيرمتوقع موڙ پڙهندڙ کي پنهنجي اڳئين سوچ تي نظرثاني ڪرڻ لاءِ مجبور ڪري ٿو. اها ئي مختصر مختصر ڪهاڻيءَ جي فني ڪاميابي آهي: گهٽ لفظن ۾ گهڻو ڪجهه چوڻ ۽ قصي جي پڄاڻيءَ کان پوءِ به ان جي معنيٰ کي زندهه رکڻ.

پڄاڻي: ڪهاڻيون ختم، سوال زندهه

”ڀؤنرن جي انتظار ۾” کي پڙهندي محسوس ٿئي ٿو ته منظور ڪوهيار جي تخليقي دنيا جو مرڪز انسان آهي؛ اهو انسان جيڪو اقتدار به چاهي ٿو، عزت به، سچائيءَ جي دعويٰ به ڪري ٿو، پر پنهنجي عمل ۾ اڪثر انهن ئي قدرن کان پري ٿي وڃي ٿو. سندس ڪهاڻين ۾ وزير به آهي، مشير به، اديب به، دانشور به، صوفي به، ملان به، غريب به، امير به، ڳوٺاڻو به، شهري به ۽ جانورن جي تمثيلي دنيا به. اهي سڀ ڪردار پنهنجي پنهنجي انداز ۾ انساني سماج جي ڪنهن نه ڪنهن تضاد کي ظاهر ڪن ٿا.

هن مجموعي جي اهميت ان ڳالهه ۾ آهي ته ليکڪ مختصر قصي کي محض لطيفي يا چست گفتگوءَ جي سطح تي نٿو ڇڏي. هو ان کي سماجي مشاهدي، فڪري سوال ۽ تنقيدي اظهار جو وسيلو بڻائي ٿو. سندس طنز ڪڏهن تيز آهي، ڪڏهن نرم، ڪڏهن مزاحيه ۽ ڪڏهن تلخ؛ پر ان جي پٺيان انساني روين کي سمجهڻ ۽ سماج جي تضادن کي ظاهر ڪرڻ جي خواهش موجود آهي.

ڪتاب جي عنوان واري ڪهاڻيءَ ڏانهن وري موٽون ته ٻه گل اڃا به ڀؤنرن جي انتظار ۾ آهن. انهن جي پنکڙين تي وقت جي ٿڪاوٽ لهي آئي آهي، پر سندن سوال اڃا ختم نه ٿيو آهي. اهو سوال شايد فطرت جي ڪنهن اڻپوري چڪر بابت هجي، شايد ڪنهن وڃائجي ويل موسم بابت، يا شايد زندگيءَ جي انهن سڀني اميدن بابت، جيڪي ڪنهن جي اچڻ سان مڪمل ٿيڻيون هيون.

انهن گلن جو انتظار ڪتاب جي ٻين ڪهاڻين جي سوالن کان جدا ناهي. ڪٿي عوام انصاف جو منتظر آهي، ڪٿي غريب برابريءَ جو، ڪٿي شهر پنهنجي سڃاڻپ جو، ڪٿي اديب پنهنجي تخليقي سچائيءَ جو، ته ڪٿي انسان پنهنجي اندر جي انسانيت جو. هر ڪهاڻيءَ ۾ ڪنهن نه ڪنهن اڻپوري ڳالهه جو احساس موجود آهي.

منظور ڪوهيار جي ڪهاڻين جو حسن اهو آهي ته اهي پڙهندڙ کي کلائيندي به سوچڻ تي مجبور ڪن ٿيون، ۽ سوچڻ کان پوءِ پنهنجي ئي سماج ڏانهن نئين نگاهه سان ڏسڻ سيکارين ٿيون. انهن ۾ لفظ ننڍا آهن، پر انهن جي پٺيان بيٺل سوال وڏا آهن. ڪهاڻيءَ جو قصو ختم ٿي وڃي ٿو، پر ان جو پڙاڏو پڙهندڙ جي ذهن ۾ جاري رهي ٿو.

شايد ادب جي اصل ڪاميابي به اها ئي آهي ته هڪ ننڍڙي ڪهاڻي انسان جي اندر هڪ وڏي دنيا جا در کولي ڇڏي. ”ڀؤنرن جي انتظار ۾” ان معنيٰ ۾ هڪ اهڙو مجموعو آهي، جنهن جا ڪردار ڪتاب جي صفحن مان نڪري پڙهندڙ جي روزمره جي زندگيءَ ۾ داخل ٿي وڃن ٿا. پوءِ ڪڏهن ڪنهن وزير جي ڳالهه ۾، ڪڏهن ڪنهن دانشور جي دعويٰ ۾، ڪڏهن ڪنهن شهر جي بدلجندڙ صورت ۾ ۽ ڪڏهن ڪنهن مرجهائيندڙ گل جي خاموشيءَ ۾ اهي وري ملي وڃن ٿا.

ڇاڪاڻ ⁠ته ڪهاڻيون ختم ٿي سگهن ٿيون، پر انتظار، سوال ۽ انساني تضاد ڪڏهن ختم نٿا ٿين.

 

(راجا مسرور حسن جي فيسبڪ پوسٽ ۳ نومبر ۲۰۲۶ع تي رکيل)

https://www.facebook.com/naom.chomsky.961/posts/pfbid02Dq9aRHT7GpeYVDzvxPNkukKKE25KsfGtLfNKK4KEu3kDxMzQd58BJjxKSvAYNTSdl