سنڌي ناول ۾ نوان تجربا ۽ لاڙا - ممتاز بخاري

سنڌي ناول ۾ نوان تجربا ۽ لاڙا

سنڌي ناول ۾ ادبي لاڙا جي حوالي سان عجب احوال

ممتاز بخاري

اڄ ڪلهه سنڌيءَ ۾، خاص ڪري سنڌ اندر، ناولن جي عددي طور گهڻي ڇپجڻ جي حوالي سان بحث مباحثي جيترو زور ورتو آهي، جو ايئن پيو لڳي ڄڻ سنڌي ادب ۾ اهو ڪو نئون عمل ٿي رهيو آهي. پر ايئن بنهه ناهي. سنڌي ناول ۾ اها تيزي لڳ ڀڳ ان جي هر دؤر ۾ رهي آهي. مون جڏهن سنڌي ناول بابت ڪتاب ”سنڌي ناول جو سفر“ لکيو ته کوج ڪندي اها ڳالهه سامهون آئي ته مار! سنڌي ناولنگارن ته ويهين صديءَ جي پهرين پنجن ڏهاڪن دوران وڻ ئي وڄائي ڇڏيا هئا. تمام گهڻا ناول لکيا ويا، جيڪي ڪتابي صورت ۾ توڙي رسالن ۽ اخبارن ۾ به قسطوار ڇپيا. انگريزي، بنگالي، هندي سميت ٻين ٻولين مان به ترجمو ٿيا. مون ان حوالي سان هڪ لسٽ به ڪتاب ۾ ڏني، پر ان بعد نئين کوج سان ان ۾ تمام گهڻو وڌارو ٿيو آهي. ويجهڙ ۾ شاهه عبداللطيف يونيورسٽي خيرپور ۾ ”سنڌي ناول ۾ نوان تجربا ۽ لاڙا“ جي موضوع تي ۱۱ فيبروريءَ تي منهنجو ادبي ليڪچر هو، ان کان اڳ تياري ڪندي اها ڳالهه وڌيڪ چٽي ٿي ته جڏهن ورهاڱي کان اڳ سڀ سنڌي ليکڪ سنڌ ۾ هئا ته انهن جتي ڪتابي صورت ۾ ناول لکيا ته اتي رسالن ۽ اخبارن ۾ به قسطوار ڇپبا هئا، ڇو ته سموري دنيا ۾ اڻويهين صدي ۽ ننڍي کنڊ ۾ ويهين صديءَ جي پهرين پنجن ڏهاڪن دوران قسطوار ناولن جو سنهري دور هو، جن کي انگريزيءَ ۾ سيريلائيزڊ ناول چيو ويندو آهي. انهن مان ڪيترائي ڪتابي صورت ۾ نه اچي سگهيا آهن، جيڪو سنڌي ادب جو سرمايو آهن. ورهاڱي کانپوءِ هندو سنڌي ليکڪ ڀارت لڏي ويا ۽ پٺيان سنڌ ۾ شاعري ۽ ڪهاڻي ته چوٽيءَ جي سرجبي رهي پر سنڌ مان ناول لڏپلاڻ ڪري ويو. اسان وٽ سنڌي ادب پڙهائيندڙن ڀارت ۾ لکجندڙ سنڌي ناول کي نظرانداز ڪيو يا ڪي سياسي ۽ سماجي مصلحتون ٿيون، جو سنڌي ادب جي تاريخ ۾ ان دؤر کي ناول کان جهڙوڪر ڪورو ڄاڻايو ويو آهي. ان جو ڪارڻ اهو هو ته ڀارت ۾ لکيل سنڌي ناول کي نه ٿي ڳڻيو ويو. حقيقت اها آهي ته اتي ان دوران سوين سنڌي ناول آيا، ان ڪري چئي سگهجي ٿو ته سنڌي ناول کي ڪڏهن فل اسٽاپ آيو ئي ناهي. جيڪڏهن سرحد جي لڪير کي نه ڏسبو ته پوءِ ورهاڱي بعد به سنڌي ناول جهجهو ڇپبو رهيو آهي. جتي سنڌ ۾ سال ۾ آڱرين تي ڳڻڻ جيترا ناول ٿي آيا، اتي ڀارت ۾ ٽيهن جي لڳ ڀڳ ٿي آيا، جيڪو هاڻ ابتو سلسلو ٿيو آهي، سنڌ ۾ هر سال ويهه ٽيهه ناول ٿا اچن ۽ ڀارت ۾ پنج اٺ ٿا اچن. چوڻ جو مقصد ته سنڌي ناول لاڳيتو وڏي تعداد ۾ ڇپبا رهيا آهن. هتي في الحال ان جي معيار، فني پختگي، موضوعاتي پکيڙ ۽ فڪري پاسي تي نه ٿا ڳالهايون.

گلابن جي ڌرتيءَ جي وساريل محبت - محمد احسان لغاري

گلابن جي ڌرتيءَ جي وساريل محبت

(مختصر ڪهاڻي)

محمد احسان لغاري

هو ٻئي گلابن جي ڌرتي هالا جا هئا، توهان جو ڪڏهن سنڌ جي ان پٽ تان گذرڻ ضرور ٿيو ھوندو، اھو ميلن جي پٿرن، بورڊن، روڊ ڪناري آباد وسندين يا شھرن جي ڪري شايد ياد نه رهندو. توهان کي ياد رهندا ته رڳو منظرن جا بدلجندڙ رنگ: سنڌو درياءَ جو کاٻو ڪنارو، موسمي فصلن، انبن جي باغن، ساون گاھن سان ٻُٽيل ٻنيون، قومي شاهراهه جي ڀرسان سانت ۾ ڄڻ ستل شهر ۽ ان کان پرتي زمين جا اهي ٽڪرا جتي گلابن جي پوک ھٻڪارون ڦهلايندي ھئي. گلاب جي انھن جھرمٽن ڄڻ ته انھي مٽيءَ کان صبر جو سبق سکي ورتو ھو.

ڀوڪ بصر - پير عبيد راشدي

ڀوڪ بصر

(مختصر ڪهاڻي)

پير عبيد راشدي

ٽي ماڙ گھر جي ڇت تي وڃڻ لاءِ ڪاٺ جي گول ڏاڪڻ تي ڪير چڙھي يا لھي ته ٺڙڪو ضرور ٿيندو آھي. ٺڙڪي تي گھر ڀاتي ته ايئن ھري ويا ھئا جيئن ڄامشورو ريلوي اسٽيشن يا ڀان سيدآباد لڳ ريل ٽريڪ جي ڀر ۾ ڀنڀڻ ڳوٺ جا خشڪ جن جي بنھه ڀرسان ڪوٽڙي کان لاڙڪاڻي ويندڙ ٽرين جي ڳري آواز تي ھريل. ڀان سيدآباد لڳ خشڪن جي ڳوٺ اتفاق سان ويندو آھيان ۽ ريل گذرندي آھي ته لڳندو آھي ڄڻ زلزلي جي ڪري ڌرتي پئي ڌڏي.

انھيءَ ڏينھن پاڏل شاھ مانجھاندي تي ونگارن مزدورن جيتري ماني کائي لسي جا ٻه وڏا گلاس پيتا ته پاڏي ڍڳي رنڀ جھڙيون اوڳرايون ڏنيون اڃان به پليٽ ۾ ليمي آچار جو چٽو ڪري آڱريون چٽيون ۽ پوءِ پاڏي جھڙي پيٽ کي زور ڏئي پاسا ورايا ۽ مونکي ڏسي چيو،

”ماشاالله تنھنجي گھر جي ماني سوادي ھميشه ياد ڪندو آھيان.“

مرزا قليچ بيگ جي ناول “زينت” جو تنقيدي جائزو - زيڊ اي لانگاھ

مرزا قليچ بيگ جي ناول “زينت” جو تنقيدي جائزو

تجزيو: زيڊ اي لانگاھ

شمس العلماءُ مرزا قليچ بيگ جو ناول زينت سنڌي ۾ لکيل چند اوائلي ناولن مان ھڪ آھي. مرزا صاحب ھي ناول سال ۱۸۹۰ع ۾ لکيو ۽ ۱۸۹۹ع ۾ سکر مان شايع ڪرايو. يعني ھي ناول آزادي کان به تقريبن ۵۷ سال اڳ لکيو ويو. ھن ناول لکجڻ سان سنڌي ادب ۾ ناول جي صنف به اسرجڻ لڳي ۽ اڄ تائين پراڻا توڙي نوان اديب ۽ لکاڙي ھن صنف ۾ طبع آزمائي ڪري رھيا آھن. تاريخي حساب سان ھن ناول جي تمام گھڻي اھميت آھي، پر ھن ناول بابت ڪافي ماڻھن پنھنجي طرفان ڪجھه اھڙيون ڳالھيون ڪيون آھن جيڪي مرزا صاحب جي ناول بابت مختلف شڪ شبھا پيدا ڪنديون رھيون آھن. جيئن عرساڻي صاحب پنهنجي ڪتاب “چار مقالا” ۾ لکيو هو ته زينت ناول “صحت النساءِ” ڪتاب تان نقل ٿيل آھي، پر عرساڻي صاحب نه ان جو ڪو حوالو ڏنو نه ئي اڳتي ڪجهه لکيو. اھڙو خيال سائين اڪبر لغاري صاحب جو پڻ آھي ڇو جو ڪجھه ڏينھن اڳ انھن ھڪ فيسبوڪ پوسٽ تي تبصرو ڪندي لکيو ته “مرزا صاحب جو ناول زينت اردو ناول “صحت النساءِ” تان ماخذ ٿيل آھي”، پر منھنجو خيال عرساڻي صاحب ۽ لغاري صاحب جي خيالن جي بلڪل برعڪس آھي. زينت بلڪل اصلوڪو ناول آھي جنھن ۾ زينت ۽ ان جي خاندان جي ڪھاڻي ڏاڍي زبردست نموني اڻيل آھي. جڏھن ته صحت النساءِ ھڪ مضمونن جو ڪتاب آھي. جيڪو سيد عزيزالدين سال ۱۹۱۱ع ۾ دھلي مان ڇپرايو. صحت النساءِ ڪتاب دراصل عورتن جي تندرستي ۽ پوشيده يا عورتاڻين بيمارين متعلق آھي. زينت ۽ صحت النساءِ ۾ ڪا به ھڪجھڙائي ناھي. ان ڪري اھو چوڻ حق بجانب آھي ته زينت ھڪ اصلوڪو ناول آھي ۽ ڪنھن به ٻئي ڪتاب تان ماخذ يا نقل ٿيل ناھي. ھاڻي آئون ھن ناول جي سرسري ڪھاڻي لکڻ چاھيان ٿو ته جيئن جن ماڻھن ھي ناول نه پڙھيو آھي، اھي ھن ناول جي مجموعي ڪھاڻي کان واقف ٿين.

اڳوڻي وزير جو موت - نوال السعداوي - انجنيئر عبدالوھاب سھتو

اڳوڻي وزير جو موت

(مصري ڪھاڻي)

ڪھاڻيڪاره: نوال السعداوي

سنڌيڪار: انجنيئر عبدالوھاب سھتو

امڙ سائڻ! منھنجي مٿي تي ھَٿُ ڦيرِ. منھنجي وارن، منھنجي ڪنڌ ۽ منھنجي ڇاتيءَ تي ھوريان ھوريان ٿڌڙا ڪڍ. اُئين جيئن تون منھنجي ٻاروتڻ ۾ ڪندي ھئينءَ. ھن دنيا اندر، تون ئي منھنجي وڃي بچي آن ۽ تو وارو چھرو. جيڪو مان پنھنجي پڇاڙڪن پساھن ۾ پيو ٿو پسان ۽ پسڻ گھران ٿو. منھنجي دل ته گھڻو ئي گھري ٿي ته تون مون کي ڇِڙٻِ ته مان پنج سال تو وٽ ڇو نه آيس. مگر ڇڙي تون ته نه ھئينءَ، جنھن کي مون وساري ڇڏيو ھيو. مون ته سڄي دنيا کي وساري ڇڏيو ھيو. حتانڪ مان ته پنھنجي پاڻ کي به وساري ويٺو ھيم. پنھنجو گھر، پنھنجا ٻارَ ٻچا ۽ پنھنجا سنگتي ساٿي به وساري ويٺو ھيم. مون کي گولف کيڏڻ جو ڪيڏو نه خفت ھوندو ھيو، ليڪن پنج سال اھا به نه کيڏي سگھيم. مان ته پنھنجي تنھن ننڍڙي پياري ڌيئڙيءَ کي به نه ڏسي سگھيس، جنھن سان مون کي مڙني کان وڌ پيار ھيو. منھنجو پنھنجو چھرو! امڙ سانئڻ! مون ان عرصي دوران خود پنھنجو چھرو نه ڏٺو. تَڙَ تڪڙ ۾ گھران نڪرندو ھيس ته آئيني آڏو رڳو ان ڏسڻ لاءِ ويندو ھيم ته ٽاءِ ته ٺيڪ ٻڌل آ ۽ قميص ٽاءِ سان ميچ ڪري ٿي ڪن نه! جيڪڏھن پنھنجي چھري تي نظر پئجي به ويندي ھئي ته ان کي ڏسندو ئي نه ھيم. مان پنھنجي آفيس منجھان يا ڪار جي شيشي منجھان بازار منجھ ماڻھن جا چھرا ڏسندو ھيس ته تن کي به تڪيندو نه ھيس. اھي رڙيون ڪري پيا ڳالھائيندا ھيا، تڏھن به ڏانھنِ ڪنُ نه ڏيندو ھيس. ڪار جو ھارُن به مون کي ٻڌڻ ۾ نه ايندو ھيو، ڀل اھا منھنجي پويان ئي ايندي ھجي. ڪڏھن ڪڏھن ته ڪار منھنجي مٿان اچي ڪڙڪندي ھئي ۽ مون کي بيھڻو ئي پئجي ويندو ھيو.

ڏاندن جو جوڙو - منشي پريم چند - انجنيئر عبدالوھاب سھتو

ڏاندن جو جوڙو

(ريخته ڪھاڻي)

ڪھاڻيڪار؛ منشي پريم چند

سنڌيڪار؛ انجنيئر عبدالوھاب سھتو

جانورن منجھ، مڙني کان وڌ بيوقوف، گڏھ کي سمجھيو ويندو آ. جڏھن اسان ڪنھن شخص کي وڏو احمق سڏڻ چاھيندا آھيون ته کيس گڏھ ڪوٺيندا آھيون. گڏھ، واقعي بيوقوف آ يا سندس سادگيءَ ۽ حد درجي جي سھپ، کيس اھو لقب ڏياريو آ. اھو فيصلو ڪرڻ ڏکيو آ.

ڳئون، شريف جانور آ، پر سڱن تي به کڻندي آ. ڪتو  به غريب جانور آ پر ڪڏھن ڪڏھن ڪاوڙ ڪنڊي تي چڙھيو وڃيس. مگر گڏھ کي ڪاوڙ چڙھي ئي ڪا نه، ڀل ڪيترو به کڻي ڪٽيوس. جھڙو به ڪنو چارو اڳيان اڇليوس، ٻوٿ تي ناراضپي جا نشان ئي نه اڀرندس. اپريل ۾ شايد ڪڏھن ٿورو ٿڪو ڪندو ھجي، پر اسان ڪڏھن کيس خوش ٿيندي ڪو نه ڏٺو آ. سندس ٻوٿ تي مستقل طور، مايوسي ڇانيل ھوندي آ. سک ڏک، نفعي نقصان کان کيس خوش ٿيندي نه ڏٺو آ. رشين منين جون جيڪي خوبيون آھن، سي سموريون منجھس اڃا اتم آھن. ليڪن ماڻھو کيس بيوقوف سڏي ٿو. چوٽيءَ جي خصلتن جي اھڙي توھين، اسان ٻئي ھنڌ ڪٿي نه ڏٺي آ. امڪان آ ته دنيا اندر، سڌي ھجڻ واري لاءِ ڪا جاءِ نه ھجي.

پوھ جي رات - منشي پريم چند - انجنيئر عبدالوھاب سھتو

پوھ جي رات

(ريخته ڪھاڻي)

ڪھاڻيڪار: منشي پريم چند

سنڌيڪار: انجنيئر عبدالوھاب سھتو

(۱)

ھلڪوءَ ايندي ئي زال کي چيو؛ ”شھنو آيو آ! کڻي آءُ جيڪا روڪڙ رکيل آ. کيس ڏيون ته ڪا جان آجي ٿئي.“

نونھڻس مُنيءَ، ٻھاري پئي ڪڍي. پوئتي مُڙي چوڻ لڳس؛ ”ٽي ته روپيڙا آھن، سي ڏيونس ته پوءِ کٿو ڪٿئون ايندو. مانگھ پوھ جي رات، ٻنيءَ ۾ ڪيئن گھارجندي. کيس وڃي چؤ ته فصل لٿي تي کيس پئسا ڏينداسين. ھاڻ نه!“

ھلڪو، جھٽ سوا ته تپرس ۾ بيٺو رھيو. وري پنھنجي دل ۾ سوچيندو رھيو ته؛ ’پوھ ته سر تي اچي ويو آ. کٿي بنا ٻنيءَ ۾، رات جو ته ڪو نه سمھي سگھندس. مگر شھنو مڃيندو به ڪو نه! ويتر ڇڙٻون ڏيندو.‘ اھو سوچيندي، ھو پنھنجو ڳؤرو بت، جيڪو سندس نالي جي ابتڙ ھيو، لوڏيندو، پنھنجي زال وٽ آيو ۽ خوشامد ڪندي چيائينس؛ ”کڻي آ! ڪنھن نموني جان ته آجي ڪيان. کٿي لاءِ ڪا ٻي سوچ ويچار ڪندس.“