ڪهاڻيڪار عمران حفيظ ڳنڀير
جي ڪتاب ”سڀاڳي“ جو اڀياس
ساجد مسڻ
عمران حفيظ ڳنڀير جو ڳاڻيٽو سنڌ
جي اهڙن ڀلوڙ ڪهاڻيڪارن ۾ ٿئي ٿو جيڪي سماج کي نت نون لاڙن، مثبت ۽ موثر طريقي سان
تبديل ڪرڻ جا خواهشمند آهن عمران حفيظ ڳنڀير شروع کان ئي اهڙن موضوعن جي چونڊ ڪئي
آهي جن ۾ سماجي ناانصافي، ظلم، بربريت، ڏاڍ، پنهنجا نوازي، ميرٽ جي لتاڙ، احساسن،
جذبن، براين توڙي محرومين کي شامل ڪيو آهي.
ڳچيءَ پائي هارُ
(مختصر ڪهاڻي)
عبيد راشدي
ھونئن
ته مس رعنا کي پنھنجي زندگي ڪراچي شھر جي ٽرئفڪ جھڙي منجهيل ۽ گدلي محسوس ٿيندي
ھئي، سچ ته ھوءَ جڏھن صبح جي پي اي سي ايڇ سوسائٽي مان ڪار ڊرائيو ڪندي صدر ٽائون
جي ھڪ معياري گرامر اسڪول ۾ ڊيوٽي ڪرڻ لاءِ ويندي ھئي ته پراڻي نمائش محمد علي
جناح روڊ جي ٽرئفڪ جو گوڙ ۽ گاڏين جي سيلينسرس مان نڪرندڙ دونهون پنھنجي زندگي
جھڙو ڪڙو محسوس ٿيندو ھئس. سندس ننڍڙي آلٽو ڪار وڏين ڪارن ۽ بسن جي وچ ۾ بي امان ۽
جيتامڙي لڳندي ھئي. پر اڄ جڏھن ھن معمول جيان سوسائٽيءَ جي ساڳي ٽرئفڪ مان ڪار
ڊرائيو پئي ڪئي ته ڏاڍيrelax هئي. بلڪه ھيڏي ڳُتيل ٽرئفڪ ۾ ڊرائيونگ مکڻ مان وار ڪڍڻ جيان پئي
لڳس. آخر ڪالھه سندسclose friend
مس فيروزه کيس ويساھ ڏياريندي پروپوزل جي حقيقت ٻڌائي ھئي
ته پھرئين ته کيس اعتبار ئي نه پئي آيو، ڇو ته سندس زندگيءَ ۾ ڪيئي رشتا آيا ۽
خواب خيال ٿي ويا، پر پوءِ جڏھن مس فيروزه کيس پڪ ڏياري ته خوشيءَ مان ماپي نٿي.
ھونئن صبح صبح سان سندس گھر جي ڏاڪڻ تي جھوليندڙ بوگن ولا جي ول ۾ جھرڪين ۽ بلبلن
جو چھچٽو کيس وڻيو ٿي. مس رعنا جناح روڊ کان ايمپريس مارڪيٽ وڃڻ وارا سگنل کليل
ڏسي ڪار ڪجھه اھڙي تيزيءَ سان ڪڍي جو سگنل تي بيٺل ٽرئفڪ سپاھيءَ ۽ اسڪول جي گيٽ
ڪيپر کيس حيرت وچان ڏٺو. اسڪول جي پارڪ اڳيان ڪار پارڪ ڪندي ھن پھرئين شولڊر بئگ
ڪلھي ۾ ڪيو. پارڪ مان تازا گل سندس نيڻن آڏو جھوميا ته ھڪ وار انھن منجھان ھڪ گلاب
پٽي زلفن ۾ سَجائڻ لاءِ سوچيو، پر پوءِ اسڪول جي رُوڊ پرنسپال جو چھرو ياد ڪري پاڻ
تي ضبط ڪيائين ۽ عادت موجب ٿڌو ساھ کڻي گرائونڊ طرف وک وڌايائين. اڄ سندس وک ۾ لاڏ
ھو، ڊيل جي چال ھئي.
سنڌي ناول ۾ نوان تجربا
۽ لاڙا
سنڌي ناول ۾ ادبي لاڙا
جي حوالي سان عجب احوال
ممتاز بخاري
اڄ ڪلهه سنڌيءَ ۾، خاص ڪري سنڌ
اندر، ناولن جي عددي طور گهڻي ڇپجڻ جي حوالي سان بحث مباحثي جيترو زور ورتو آهي،
جو ايئن پيو لڳي ڄڻ سنڌي ادب ۾ اهو ڪو نئون عمل ٿي رهيو آهي. پر ايئن بنهه ناهي.
سنڌي ناول ۾ اها تيزي لڳ ڀڳ ان جي هر دؤر ۾ رهي آهي. مون جڏهن سنڌي ناول بابت ڪتاب
”سنڌي ناول جو سفر“ لکيو ته کوج ڪندي اها ڳالهه سامهون آئي ته مار! سنڌي ناولنگارن
ته ويهين صديءَ جي پهرين پنجن ڏهاڪن دوران وڻ ئي وڄائي ڇڏيا هئا. تمام گهڻا ناول
لکيا ويا، جيڪي ڪتابي صورت ۾ توڙي رسالن ۽ اخبارن ۾ به قسطوار ڇپيا. انگريزي،
بنگالي، هندي سميت ٻين ٻولين مان به ترجمو ٿيا. مون ان حوالي سان هڪ لسٽ به ڪتاب ۾
ڏني، پر ان بعد نئين کوج سان ان ۾ تمام گهڻو وڌارو ٿيو آهي. ويجهڙ ۾ شاهه
عبداللطيف يونيورسٽي خيرپور ۾ ”سنڌي ناول ۾ نوان تجربا ۽ لاڙا“ جي موضوع تي ۱۱ فيبروريءَ تي منهنجو ادبي ليڪچر هو، ان کان اڳ تياري ڪندي اها ڳالهه وڌيڪ
چٽي ٿي ته جڏهن ورهاڱي کان اڳ سڀ سنڌي ليکڪ سنڌ ۾ هئا ته انهن جتي ڪتابي صورت ۾
ناول لکيا ته اتي رسالن ۽ اخبارن ۾ به قسطوار ڇپبا هئا، ڇو ته سموري دنيا ۾
اڻويهين صدي ۽ ننڍي کنڊ ۾ ويهين صديءَ جي پهرين پنجن ڏهاڪن دوران قسطوار ناولن جو
سنهري دور هو، جن کي انگريزيءَ ۾ سيريلائيزڊ ناول چيو ويندو آهي. انهن مان ڪيترائي
ڪتابي صورت ۾ نه اچي سگهيا آهن، جيڪو سنڌي ادب جو سرمايو آهن. ورهاڱي کانپوءِ هندو
سنڌي ليکڪ ڀارت لڏي ويا ۽ پٺيان سنڌ ۾ شاعري ۽ ڪهاڻي ته چوٽيءَ جي سرجبي رهي پر
سنڌ مان ناول لڏپلاڻ ڪري ويو. اسان وٽ سنڌي ادب پڙهائيندڙن ڀارت ۾ لکجندڙ سنڌي
ناول کي نظرانداز ڪيو يا ڪي سياسي ۽ سماجي مصلحتون ٿيون، جو سنڌي ادب جي تاريخ ۾
ان دؤر کي ناول کان جهڙوڪر ڪورو ڄاڻايو ويو آهي. ان جو ڪارڻ اهو هو ته ڀارت ۾ لکيل
سنڌي ناول کي نه ٿي ڳڻيو ويو. حقيقت اها آهي ته اتي ان دوران سوين سنڌي ناول آيا،
ان ڪري چئي سگهجي ٿو ته سنڌي ناول کي ڪڏهن فل اسٽاپ آيو ئي ناهي. جيڪڏهن سرحد جي
لڪير کي نه ڏسبو ته پوءِ ورهاڱي بعد به سنڌي ناول جهجهو ڇپبو رهيو آهي. جتي سنڌ ۾
سال ۾ آڱرين تي ڳڻڻ جيترا ناول ٿي آيا، اتي ڀارت ۾ ٽيهن جي لڳ ڀڳ ٿي آيا، جيڪو هاڻ
ابتو سلسلو ٿيو آهي، سنڌ ۾ هر سال ويهه ٽيهه ناول ٿا اچن ۽ ڀارت ۾ پنج اٺ ٿا اچن.
چوڻ جو مقصد ته سنڌي ناول لاڳيتو وڏي تعداد ۾ ڇپبا رهيا آهن. هتي في الحال ان جي
معيار، فني پختگي، موضوعاتي پکيڙ ۽ فڪري پاسي تي نه ٿا ڳالهايون.
گلابن جي ڌرتيءَ جي
وساريل محبت
(مختصر ڪهاڻي)
محمد احسان لغاري
هو ٻئي گلابن جي ڌرتي هالا جا
هئا، توهان جو ڪڏهن سنڌ جي ان پٽ تان گذرڻ ضرور ٿيو ھوندو، اھو ميلن جي پٿرن،
بورڊن، روڊ ڪناري آباد وسندين يا شھرن جي ڪري شايد ياد نه رهندو. توهان کي ياد
رهندا ته رڳو منظرن جا بدلجندڙ رنگ: سنڌو درياءَ جو کاٻو ڪنارو، موسمي فصلن، انبن
جي باغن، ساون گاھن سان ٻُٽيل ٻنيون، قومي شاهراهه جي ڀرسان سانت ۾ ڄڻ ستل شهر ۽
ان کان پرتي زمين جا اهي ٽڪرا جتي گلابن جي پوک ھٻڪارون ڦهلايندي ھئي. گلاب جي
انھن جھرمٽن ڄڻ ته انھي مٽيءَ کان صبر جو سبق سکي ورتو ھو.
ڀوڪ بصر
(مختصر ڪهاڻي)
پير عبيد راشدي
ٽي ماڙ گھر جي ڇت تي وڃڻ لاءِ
ڪاٺ جي گول ڏاڪڻ تي ڪير چڙھي يا لھي ته ٺڙڪو ضرور ٿيندو آھي. ٺڙڪي تي گھر ڀاتي ته
ايئن ھري ويا ھئا جيئن ڄامشورو ريلوي اسٽيشن يا ڀان سيدآباد لڳ ريل ٽريڪ جي ڀر ۾
ڀنڀڻ ڳوٺ جا خشڪ جن جي بنھه ڀرسان ڪوٽڙي کان لاڙڪاڻي ويندڙ ٽرين جي ڳري آواز تي
ھريل. ڀان سيدآباد لڳ خشڪن جي ڳوٺ اتفاق سان ويندو آھيان ۽ ريل گذرندي آھي ته
لڳندو آھي ڄڻ زلزلي جي ڪري ڌرتي پئي ڌڏي.
انھيءَ ڏينھن پاڏل شاھ
مانجھاندي تي ونگارن مزدورن جيتري ماني کائي لسي جا ٻه وڏا گلاس پيتا ته پاڏي ڍڳي
رنڀ جھڙيون اوڳرايون ڏنيون اڃان به پليٽ ۾ ليمي آچار جو چٽو ڪري آڱريون چٽيون ۽
پوءِ پاڏي جھڙي پيٽ کي زور ڏئي پاسا ورايا ۽ مونکي ڏسي چيو،
”ماشاالله تنھنجي گھر جي ماني
سوادي ھميشه ياد ڪندو آھيان.“
مرزا قليچ بيگ جي ناول
“زينت” جو تنقيدي جائزو
تجزيو: زيڊ اي
لانگاھ
شمس العلماءُ مرزا قليچ بيگ جو
ناول زينت سنڌي ۾ لکيل چند اوائلي ناولن مان ھڪ آھي. مرزا صاحب ھي ناول سال ۱۸۹۰ع
۾ لکيو ۽ ۱۸۹۹ع ۾ سکر مان شايع ڪرايو. يعني ھي ناول آزادي کان به تقريبن ۵۷ سال اڳ
لکيو ويو. ھن ناول لکجڻ سان سنڌي ادب ۾ ناول جي صنف به اسرجڻ لڳي ۽ اڄ تائين پراڻا
توڙي نوان اديب ۽ لکاڙي ھن صنف ۾ طبع آزمائي ڪري رھيا آھن. تاريخي حساب سان ھن
ناول جي تمام گھڻي اھميت آھي، پر ھن ناول بابت ڪافي ماڻھن پنھنجي طرفان ڪجھه
اھڙيون ڳالھيون ڪيون آھن جيڪي مرزا صاحب جي ناول بابت مختلف شڪ شبھا پيدا ڪنديون
رھيون آھن. جيئن عرساڻي صاحب پنهنجي ڪتاب “چار مقالا” ۾ لکيو هو ته زينت ناول “صحت
النساءِ” ڪتاب تان نقل ٿيل آھي، پر عرساڻي صاحب نه ان جو ڪو حوالو ڏنو نه ئي اڳتي
ڪجهه لکيو. اھڙو خيال سائين اڪبر لغاري صاحب جو پڻ آھي ڇو جو ڪجھه ڏينھن اڳ انھن
ھڪ فيسبوڪ پوسٽ تي تبصرو ڪندي لکيو ته “مرزا صاحب جو ناول زينت اردو ناول “صحت
النساءِ” تان ماخذ ٿيل آھي”، پر منھنجو خيال عرساڻي صاحب ۽ لغاري صاحب جي خيالن جي
بلڪل برعڪس آھي. زينت بلڪل اصلوڪو ناول آھي جنھن ۾ زينت ۽ ان جي خاندان جي ڪھاڻي
ڏاڍي زبردست نموني اڻيل آھي. جڏھن ته صحت النساءِ ھڪ مضمونن جو ڪتاب آھي. جيڪو سيد
عزيزالدين سال ۱۹۱۱ع ۾ دھلي مان ڇپرايو. صحت النساءِ ڪتاب دراصل عورتن جي تندرستي
۽ پوشيده يا عورتاڻين بيمارين متعلق آھي. زينت ۽ صحت النساءِ ۾ ڪا به ھڪجھڙائي
ناھي. ان ڪري اھو چوڻ حق بجانب آھي ته زينت ھڪ اصلوڪو ناول آھي ۽ ڪنھن به ٻئي ڪتاب
تان ماخذ يا نقل ٿيل ناھي. ھاڻي آئون ھن ناول جي سرسري ڪھاڻي لکڻ چاھيان ٿو ته
جيئن جن ماڻھن ھي ناول نه پڙھيو آھي، اھي ھن ناول جي مجموعي ڪھاڻي کان واقف ٿين.
اڳوڻي وزير جو موت
(مصري ڪھاڻي)
ڪھاڻيڪاره: نوال السعداوي
سنڌيڪار: انجنيئر عبدالوھاب سھتو
امڙ
سائڻ! منھنجي مٿي تي ھَٿُ ڦيرِ. منھنجي وارن، منھنجي ڪنڌ ۽ منھنجي ڇاتيءَ تي
ھوريان ھوريان ٿڌڙا ڪڍ. اُئين جيئن تون منھنجي ٻاروتڻ ۾ ڪندي ھئينءَ. ھن دنيا
اندر، تون ئي منھنجي وڃي بچي آن ۽ تو وارو چھرو. جيڪو مان پنھنجي پڇاڙڪن پساھن ۾
پيو ٿو پسان ۽ پسڻ گھران ٿو. منھنجي دل ته گھڻو ئي گھري ٿي ته تون مون کي ڇِڙٻِ ته
مان پنج سال تو وٽ ڇو نه آيس. مگر ڇڙي تون ته نه ھئينءَ، جنھن کي مون وساري ڇڏيو
ھيو. مون ته سڄي دنيا کي وساري ڇڏيو ھيو. حتانڪ مان ته پنھنجي پاڻ کي به وساري
ويٺو ھيم. پنھنجو گھر، پنھنجا ٻارَ ٻچا ۽ پنھنجا سنگتي ساٿي به وساري ويٺو ھيم. مون
کي گولف کيڏڻ جو ڪيڏو نه خفت ھوندو ھيو، ليڪن پنج سال اھا به نه کيڏي سگھيم. مان
ته پنھنجي تنھن ننڍڙي پياري ڌيئڙيءَ کي به نه ڏسي سگھيس، جنھن سان مون کي مڙني کان
وڌ پيار ھيو. منھنجو پنھنجو چھرو! امڙ سانئڻ! مون ان عرصي دوران خود پنھنجو چھرو
نه ڏٺو. تَڙَ تڪڙ ۾ گھران نڪرندو ھيس ته آئيني آڏو رڳو ان ڏسڻ لاءِ ويندو ھيم ته
ٽاءِ ته ٺيڪ ٻڌل آ ۽ قميص ٽاءِ سان ميچ ڪري ٿي ڪن نه! جيڪڏھن پنھنجي چھري تي نظر
پئجي به ويندي ھئي ته ان کي ڏسندو ئي نه ھيم. مان پنھنجي آفيس منجھان يا ڪار جي
شيشي منجھان بازار منجھ ماڻھن جا چھرا ڏسندو ھيس ته تن کي به تڪيندو نه ھيس. اھي
رڙيون ڪري پيا ڳالھائيندا ھيا، تڏھن به ڏانھنِ ڪنُ نه ڏيندو ھيس. ڪار جو ھارُن به
مون کي ٻڌڻ ۾ نه ايندو ھيو، ڀل اھا منھنجي پويان ئي ايندي ھجي. ڪڏھن ڪڏھن ته ڪار منھنجي
مٿان اچي ڪڙڪندي ھئي ۽ مون کي بيھڻو ئي پئجي ويندو ھيو.
