سنڌي ناول ۾ نوان تجربا
۽ لاڙا
سنڌي ناول ۾ ادبي لاڙا
جي حوالي سان عجب احوال
ممتاز بخاري
اڄ ڪلهه سنڌيءَ ۾، خاص ڪري سنڌ
اندر، ناولن جي عددي طور گهڻي ڇپجڻ جي حوالي سان بحث مباحثي جيترو زور ورتو آهي،
جو ايئن پيو لڳي ڄڻ سنڌي ادب ۾ اهو ڪو نئون عمل ٿي رهيو آهي. پر ايئن بنهه ناهي.
سنڌي ناول ۾ اها تيزي لڳ ڀڳ ان جي هر دؤر ۾ رهي آهي. مون جڏهن سنڌي ناول بابت ڪتاب
”سنڌي ناول جو سفر“ لکيو ته کوج ڪندي اها ڳالهه سامهون آئي ته مار! سنڌي ناولنگارن
ته ويهين صديءَ جي پهرين پنجن ڏهاڪن دوران وڻ ئي وڄائي ڇڏيا هئا. تمام گهڻا ناول
لکيا ويا، جيڪي ڪتابي صورت ۾ توڙي رسالن ۽ اخبارن ۾ به قسطوار ڇپيا. انگريزي،
بنگالي، هندي سميت ٻين ٻولين مان به ترجمو ٿيا. مون ان حوالي سان هڪ لسٽ به ڪتاب ۾
ڏني، پر ان بعد نئين کوج سان ان ۾ تمام گهڻو وڌارو ٿيو آهي. ويجهڙ ۾ شاهه
عبداللطيف يونيورسٽي خيرپور ۾ ”سنڌي ناول ۾ نوان تجربا ۽ لاڙا“ جي موضوع تي ۱۱ فيبروريءَ تي منهنجو ادبي ليڪچر هو، ان کان اڳ تياري ڪندي اها ڳالهه وڌيڪ
چٽي ٿي ته جڏهن ورهاڱي کان اڳ سڀ سنڌي ليکڪ سنڌ ۾ هئا ته انهن جتي ڪتابي صورت ۾
ناول لکيا ته اتي رسالن ۽ اخبارن ۾ به قسطوار ڇپبا هئا، ڇو ته سموري دنيا ۾
اڻويهين صدي ۽ ننڍي کنڊ ۾ ويهين صديءَ جي پهرين پنجن ڏهاڪن دوران قسطوار ناولن جو
سنهري دور هو، جن کي انگريزيءَ ۾ سيريلائيزڊ ناول چيو ويندو آهي. انهن مان ڪيترائي
ڪتابي صورت ۾ نه اچي سگهيا آهن، جيڪو سنڌي ادب جو سرمايو آهن. ورهاڱي کانپوءِ هندو
سنڌي ليکڪ ڀارت لڏي ويا ۽ پٺيان سنڌ ۾ شاعري ۽ ڪهاڻي ته چوٽيءَ جي سرجبي رهي پر
سنڌ مان ناول لڏپلاڻ ڪري ويو. اسان وٽ سنڌي ادب پڙهائيندڙن ڀارت ۾ لکجندڙ سنڌي
ناول کي نظرانداز ڪيو يا ڪي سياسي ۽ سماجي مصلحتون ٿيون، جو سنڌي ادب جي تاريخ ۾
ان دؤر کي ناول کان جهڙوڪر ڪورو ڄاڻايو ويو آهي. ان جو ڪارڻ اهو هو ته ڀارت ۾ لکيل
سنڌي ناول کي نه ٿي ڳڻيو ويو. حقيقت اها آهي ته اتي ان دوران سوين سنڌي ناول آيا،
ان ڪري چئي سگهجي ٿو ته سنڌي ناول کي ڪڏهن فل اسٽاپ آيو ئي ناهي. جيڪڏهن سرحد جي
لڪير کي نه ڏسبو ته پوءِ ورهاڱي بعد به سنڌي ناول جهجهو ڇپبو رهيو آهي. جتي سنڌ ۾
سال ۾ آڱرين تي ڳڻڻ جيترا ناول ٿي آيا، اتي ڀارت ۾ ٽيهن جي لڳ ڀڳ ٿي آيا، جيڪو هاڻ
ابتو سلسلو ٿيو آهي، سنڌ ۾ هر سال ويهه ٽيهه ناول ٿا اچن ۽ ڀارت ۾ پنج اٺ ٿا اچن.
چوڻ جو مقصد ته سنڌي ناول لاڳيتو وڏي تعداد ۾ ڇپبا رهيا آهن. هتي في الحال ان جي
معيار، فني پختگي، موضوعاتي پکيڙ ۽ فڪري پاسي تي نه ٿا ڳالهايون.
