Sunday, August 12, 2012

انصاف ڪٿي؟ - انجنيئر عبدالوھاب سھتو


انصاف ڪٿي؟
انجنيئر عبدالوھاب سھتو
سڄو ڏينھن ٽوٽي. ڪم ٽڪي جو نه ڪري. باقي رلڻ جو شوقين. مُني ڄمار ته رلڻ ۾ وڃائي ڇڏيائين. جنھن تنھن سان هٿَ-کس ۽ ڏاڙهيءَ-پٽ. شڪل به خاص نه. منھن تي ماتا جا چڍا. ڄڻ ڊاٻ تي مينھن. وهنجدي زندگيءَ ۾ ڪو صابڻ هنيو هجئين! جڏهن ضرورت ڀانيائين، لٽا لاهي گهڙي پوندو پاڻيءَ ۾.


ڪوريجن جي ڪتيءَ وانگر، رهي راهوجين ته بھي باهوچين. پڻس مئو، نالي ماتر گهر جي چڱ مڙسي ملي ويس. گهر جو گهڻو تڻو بار ماڻھس جهليو بيٺي آهي. کانئس ننڍا ڇھه ڀائر به خاص سڌريل نه. کوڙيءَ کي ئي گهمري آهي.
نڪمو ماڻھو ڳوٺ ۾ پرديسيءَ برابر. ڪير به پنھنجو نه چويس. مِٽيءَ ڪرڻ لاءِ ته ڪير به تيار نه. ڪچھريءَ ۾ ڪير ويھڻ نه ڏئيس. هونئن به نڪمو ٻار، اصلي ماءُ ۽ اصلي پيءُ کي به پِتي تي ڪو نه پوندو آهي. باقي ٻئي راڄ کي ڪيئن وڻندو؟ هن سان به اهڙي ئي ويڌن آهي.
هڪڙي اڻھوند، ٻيو افعال بڇڙا. غريب، ماڻھن سان کؤنسندو ته ڄڻ اڪ جي ڪاٺي، هٿ سان وٺي وهڪ سان کنھندو. تيئن سومر به ‘چُپ’ سان ته ڄڻ ڄائو ئي ڪو نه هو. ماٺ جو ته ماڻھس دڪو ئي ڪو نه وڌو هئس.
پاڻ کان ڏاڍن سان پاسا هڻي پيو لنگهندو. ڪا نه ڪا اُنڊ وٺي جهيڙو ضرور ڪري. جهيڙو به مڙساڻو جهيڙو. رنن زالن وارو وات نه. ميدان ۾ لٿي کان پوءِ اڳلي کي چپ چاپ ۾ ٺونشن سان کپي ويندو. رڳو، ‘اونهه اونهه’ ۽ ‘دِٻ، دٻِ’ جا آواز پيا ٻڌڻ ۾ ايندا. ايستائين جهيڙو جاري هوندس، جيستائين اڳلو ڀڄي ميدان خالي نه ڪري. يا ٻيا وچ ۾ پئي اڳلي کي نه ڇڏائين. يا اڳلو پاڻ آزي مڃي، پنھنجي جان خلاصي نه ڪرائي.
هڪڙي ڏينھن سؤٽھنس عارب، اَنُ پيھرائڻ لاءِ، شھر پئي ويو. شھر جي ناڪي کان اڃا اورتي هئو جو ناڪي منشيءَ سائيڪل تي چڙهي اچي، کانئس پيسائيءَ واري اَنَ جو ناڪو زوريءَ ڪٽرايو. هڪ ته عارب ننڍو هو ۽ ٻيو تن ڏينھن ۾ سرڪار لفظ جو وڏو ڏر هو. تنھنڪري ڊڄ ۾ کيس پيسائيءَ وارا آندل پئسا ڏئي، جان ڇڏايائين. ناڪي منشيءَ رسيد ڪٽي ڇڏيس. ان وقت سومر به ناڪي جي ڀرواريءَ هوٽل ۾ ويٺو هو. الائي ڪيئن کيس پسڻ پيو، سؤٽ جي ڦُرجڻ وارو لقاءُ ڏسڻ شرط ڀڄندو آيو.
“اڙي اَنُ پيھرائڻ لاءِ کڻي آيو آهي، اُن جو ناڪو ڇو ٿو وٺين؟” ناڪي منشيءَ تي ڏاڏر ڪيائين.
“وٺڻو آ، ۽ هن ڏنو آهي، تون ڇو ٿو بڪ ڪرين؟” ناڪي منشيءَ خار مان چيس.
وڌيڪ دليل بازي نه ڪيائينس. اکيون پوري کپي ويس. ‘اونهه اونهه’ ۽ ‘دِٻ دِٻ’ جا آواز هئا. رسيد ڪٽجي چڪي هئي، تنھنڪري پئسا سرڪار کي ڦٻيا ۽ موچڙا ناڪي منشيءَ کي مفت ۾ آيا. چڱن مٺن به، اهو لقاءُ ڏسي ناڪي منشيءَ کي ڦٺ ڦٺ ڪئي. عارب اَن جي پيسائي لاءِ، مشين تي اٽو ڪٽائي، اَن پيھائي اچي گهر پھتو.
سندس انھيءَ همدرديءَ ۾ به ماڻھن کي گهڻا ئي شڪ رهجي ويا هئا. ڪن جو چوڻ هئو ته؛ جهيڙي ڪرڻ لاءِ عادت کان مجبور هئو. ڪنھن چيو، ناڪي منشيءَ تي ڪا ٻي ڪوسائي هئس. هونئن به جهيڙا هڪڙي هنڌ جا هوندا آهن، پر جنگ جو ميدان ڪو ٻيو هنڌ ئي هوندو آهي. بھرحال جيترا وات اوتريون ڳالهيون. اهڙيءَ طرح ڳوٺ ۾ هڪ ٻن چڱن ماڻھن سان ويڙهاند ضرور ڪئي هئائين. ڳوٺ جا ماڻھو ته بڻ بڻياد کان سڃاڻنس، تن وڃي جيل رسيد ڪيس.
هڪڙي دفعي وري جيل ويو. وڏيري مولاداد، ماساتھنس راهب کي پنھنجي ٻنيءَ جي ٻني تان، پاڃاريءَ ۾ جوٽيل جوڳ، لنگهڻ نه پئي ڏني. جنھن تي هڪٻئي سان ڏند-چڪ ڏنائون. ايتري ۾ سومر الائي ڪٿان اچي اتي نڪتو. آءُ بلا! ويندينءَ ڪاڏي؟ خار ۾ اچي، پاڃاريءَ مان ڏورڻو ڪڍي، وڏيري مولاداد جو دوناڙ ئي دوناڙ ڪٽائين. وڏيري جو ٻوٿ ئي سڄائي رکيائين. وڏيري ته مھينو کن پئي ڦٽن تي پھا رکايا، پر سومر خان ڇھن مھينن لاءِ جيل!
نڌڻڪو ماڻھو به، پوليس وارن لاءِ اٽي تي چٽي. پوليس موچڙا به ان کي هڻندي آهي، جنھن کي موچڙن هڻڻ سان، پئسن ملڻ جو آسرو ٿئيس. يا ته فريادي پئسا ڏئي موچڙا هڻائينس. يا موچڙن ملڻ سان، جيئن ٻيرن سان ٽنڊڙيل ٻير مان ڀتر لڳڻ تي ٻير ٽم ٽم ڪرندا آهن، تيئن نوٽ ڇڻن. ور نه ته ويٺو مڇون وٽي ۽ سمھي بئنچون ڀڃي. تيئن هن مان به ڇھن مھينن کان پوءِ، بيزار ٿي رسو کڻي ڪڍيائون.
هر جهيڙي جي پڇاڙي به آخر جيل نه! سو ته هيءُ ڏسي آيو. باقي ڀؤ ڇا جو؟ پوءِ ڇو نه نانگ جي ٻرڙن ۾ هٿ وجهي؟ نه سندس ڪو وڏو نه ننڍو. نڌڻڪي ۽ سڃي ماڻھوءَ کي رولو ڪتي وانگر، ڪير ڌَتِ ڪري؟ اهڙيءَ طرح ٻي به واردات ڪري وڌائين.
شيرل جڏهن، جواني اڪري پيريءَ ۾ آيو، تڏهن ڪمائڻ کان به ويو. اصل کان پيل وزم جي عادت ۽ جوئا جي هير سبب، ڪئي ڪمائي سڀ گولي تي هڻي، اچي رستي جي ڀر واري مقام ۾، هڪڙي قبر تي هلڪو ڦلڪو پڙ وجهي، مجاور بنجي ويھي رهيو. هڪ ٻه مَٽ ڀري، کٻڙ جي ڇانوَ ۾ رکيائين. ڇانوَ ۾ پاڻي ٿڌو پئي ٿيو. آئي وئي ٿڌو پاڻي پي، وڻڪار هيٺان آسيس پئي ورتي. ٻه چار روپيا چندي جا به پئي جڙيس. چرس جو به لڪ لڪوٽيءَ ۾ واپار پئي هلايائين. وکريل ڏاڙهي ۽ مٿي جا وار کڻي ڇڏي ڏنائين. صفا مست ملنگ ۽ اڇي ڪاري جو مجاور ٿي ويھي رهيو.
هڪ ڏينھن سومر جي ماروٽ گھرام کي، مقام جي پيچري مان مال لنگهائڻ نه ڏنائين. هٿائين بوٽ به لھرائي رکيائينس. شيرل اڳ ۾ اهڙيون ڪيئي وارڌاتون ڪري چڪو هو. خاص ڪري، مقام مان ڪاٺيون ڪندڙ معصوم ٻارن کي ته، ڏاڍو تائي تپائي ڏنو هئائين. ڇو جو کيس وڏيري مولاداد جي طرفان ٿوري گهڻي پٺي ٺپيل هئي. هونئن به جتي عقيدي جا ٿڙيل ماڻھو هوندا آهن، اتي شيرل جھڙن، زندگيءَ جي راند هارايل ماڻھن کي به، چڱو روزگار ٿي ويندو آهي ۽ پاڻ به کڳي مان يقين شاهه ٿي پوندا آهن.
شيرل، سومر جي ماروٽ سان ڏند چڪ پئي ڏنا ته ڪنھن مھل سومر به اچي رستي کان لانگھائو ٿيو. “ڇا هي؟! ڇا هي؟!” ڪري معاملي ۾ ٽپي پيو. ماروٽنھس کيس حقيقت کان آگاهه ڪيو. سومر، شيرل کان بوٽ گهريو. تنھن تي شيرل گوٿ ناٿ پئي ڪئي. بس دير به اها ٿي. پوءِ ته رڳو، ‘اونهه اونهه’ ۽ ‘دِٻ، دِٻ’ جا آواز هئا. تان جو شيرل جو ڀائٽيو علي داد لٺ کنيو، سومر تي الرندو آيو. سومر بيخاليءَ ۾ ٻه ٽي لٺيون کائي ويو. پر پاڻ سنڀالي ويو ۽ عليداد کان لٺ کسي ورتائين. پوءِ انھيءَ لٺ سان انھن تي اچي وسڪارو شروع ڪيائين. چاچي ڀائٽيي جي حالت اها ٿي جو رت ڪتا به نه پيا چٽين. نتيجو اهو نڪتو جو مھينو کن چاچي ڀائٽي بت پئي سيڪايا ۽ لڱن جي ٽاڪور پئي ڪرائي ۽ سومر هفتي کن جي فراريت کان پوءِ، وري ڇھه مھينا کن جيل وارن لاءِ آزار بنيل رهيو.
اڄ وري پڪي رستي تي ٽرڪ خراب ٿي پئي هئي، جيڪا ڊرائيور ۽ ڪلينر پاڻ پئي ٺاهي. هلندي هلندي انھن ۾ گيڙَ-بگيڙو ٿي ويو ۽ ٻه پٺاڻڪي ڪندڙ، هڪڙي پنجابي ڳالھائيندڙ ڇوري کي ڪٽڻ شروع ٿي ويا. ڇورو شايد ڪنھن ويجهيءَ گيريج کان، ٽرڪ جي هلڪي ڦلڪي مرمت لاءِ، پنھنجي هلڪي ڦلڪي ٽول (Tool) سان آيو هو. پٺاڻن، ڇوري کي مزدوري ان ڪري نه پئي ڏني، جو سندن خيال هو ته گاڏي انھن پاڻ ٺيڪ ڪئي آهي. الٽو سندس ٽول مان نئون بيرنگ کڻي، ان جي جاءِ تي نڪتل بيئرنگ ڏيندي چيائونس ته؛ “هيءُ تنھنجو آهي ۽ تون اهو ئي کڻي آيو هئين.” انھيءَ تي ٻنھي ڌرين جي وچ ۾ ڦڏو ٿي پيو هو.
هونئن به ڪو پادر اونڌو ڪر ته مون جھڙا واندا ۽ نڪما، رونشي تي اچي گڏ ٿيندا آهن. جن کي رڇ ڪتي جي بڇ، ٽڪيٽ تي به ڏسڻ لاءِ نه ملي. خدا کڻي ههڙو ملاکڙو واٽ ويندي، بنا پئسي ڏيکاري، ته سي بيھي ڇو نه ڏسن؟ ڏسڻ وارو سڀڪو، ڇڏائڻ وارو ڪير به نه. سڀڪو چوي: “ادا پرائي باهه ۾ ڪير پوندو؟ اهو وقت ئي ناهي. اڱر ڄاڻن ته لھر ڄاڻي، اسان جو ڇا؟ پٺاڻ ڪو اسان جو چاچو يا پنجابي ڪو اسان جو مامو؟ وڃي وڙهي پاڻ ۾ ڍانگو ڍانگ ٿين. اسان کي ڇڏائڻ يا نه ڇڏائڻ مان ڪھڙو سيڪ؟”
هنن جو هلندڙ رونشو، ‘اونهه، اونهه’ ۽ ‘دِٻ، دِٻ’ ۾ تبديل ٿي ويو. اهو سومر هو جيڪو پٺاڻ ڊرائيور کي ٻوڙن ۽ گونگن وانگر مسلسل منھن وارا ٺونشا هڻي رهيو هو. موچڙن جي تاءَ ۾ ڊرائيور ڪا مزاحمت نه ڪئي ۽ تڪڙو ٽرڪ جي ڪيبن ۾ چڙهي ويو.
“ڀائي جان! ميري بات سنو!” ڪلينر، سومر کي ٻانھون ٻڌندي ايلاز ڪرڻ لڳو.
کيس به بنا ٻُڌڻ جي، ‘اونهه اونهه’ ۽ ‘دٻ دٻ’ ٿي وئي. “بات سنو جا پٽ! تو اڙي پاڻ کي ڇا سمجهيو آهي؟” سومر ڳلي مان هٿ ڪڍندي، منھن واري مُڪ وهائي ڪڍيس.
ايتري ۾ ڊرائيور ڪيبن مان تڪڙو لٿو. سڀن جا لڱ ڪانڊارجي ويا. انديشو اهو هو ته ڊرائيور ڪئبين مان ڪو هٿيار کڻڻ ويو هو ۽ کڻي لٿو آهي. هاڻي سومر جو خير ناهي. پر ان جي برعڪس، ڊرائيور نئون بيرنگ کڻي اچي سومر کي ڏنو. ڪلينر کي ڇڏي، وڃي ڊرائيور کي ڳلي مان ورتائين.
“اڙي هن جو ٻيو ڇاهي؟ ڏينس! مزدوريءَ جا پئسا به ڏينس! جيڪي ٻيا پئسا به اٿس، سي به ڏينس!”
ڊرائيور يڪدم پئسا ڏنا ۽ جهٽ ۾ گاڏيءَ جي هيٺان سمھي، رهيل ڪم اڌ گيدو لاهي ڀڄڻ جي ڪيائين.
سکر جي بس آئي، سومر پنجابيءَ ڇوري کي، ان ۾ چاڙهي روانو ڪيو ۽ پنھنجي منھن چوڻ لڳو؛ “ڇورو به اسان جي چاچي جو پٽ نه هو ته پٺاڻ به اسان جو ڪو مامو ڪو نه هو. پر اها حرامپائي ڪا نه سھبي!”
سومر ته پنھنجي ڪارروائيءَ جي وڪالت ڪندو، ٻانھون هڻندو ۽ سھڪندو هڪ طرف ويندو رهيو، پر بيٺل ماڻھن جي ڊنب ۾ گيڙو ميڙو ٿي ويو.
“چڱو نه ڪيائين!” ڊنب مان آواز آيو.
“پرديسين سان ائين نه ڪبو آهي.” ٻيو آواز آيو.
“ڳوٺ واري سان اٽڪائي ها ته جيل ڏيکاريس ها”. ٽيون آواز آيو.
“ڇھه مھينا کن ته ٽيپ اچي وڃينس ها!” هڪڙو آواز.
“وڏيري مولاداد سان به جهيڙو ڪيائين! پيٽ ڀرائي ته ڏس ٻني به ان جي جهيڙو به ان سان!” ٻيو آواز.
“ته پوءِ کائي ويو نه ٽيپ؟ پر! سڌريو نه .......” ٽيون آواز.
“اڻھوند تي مڙس کي رڏي ته ڏسو! ......” هڪڙو آواز.
“شيرل ۽ علي داد واري معاملي ۾ به ته ڇھه مھينا جيل ڪاٽي آيو نه. پر ڪتي جو پڇ سؤ سال نـڙ ۾ وجهڻ کانپوءِ به ڏنگي جو ڏنگو!” ٻيو آواز.
“ماڻهس رليون سبي گذر سفر ڪري، پٽ وري ميدان ماريندو ورتي!” ڊنب مان آواز آيو.
“ادا! هوندس انھيءَ ڇوري سان ياري!”  ڪنھن چيو ۽ ٽھڪڙو پئجي ويو.
“ها! ايڏانھن ڪوٽـڙيءَ جي پاسي به گهڻو ويندو آهي؟” اڃا ڪنھن ٻئي ٽيڪا ٽپڻي ڪئي. “ڇڙو ڇانڊ ماڻھو آهي، گذر سفر به ته ڪرڻو آهي نه. هڪڙو ڪمائي ڪو نه ٻيو ٽوهيو، پوءِ معشوق جي دل وٺڻ لاءِ ته سر به تريءَ تي رکڻو ٿو پويس! ..... ”
“ڳوٺ ۾ به گهڻو انھيءَ لاءِ ته نه رهندو آهي. ڇو جو ٻاهر اهڙيءَ ڏاڍ مڙسيءَ تي پيٽ گذر به ٿي ٿو وڃينس ۽ .....” هڪ آواز آيو.
“ادا! ڀاءُ ڀاءُ جو نه رهيو آهي، هيءُ جو ڇوري لاءِ ٻن پٺاڻن سان وڙهيو پئي، سو ضرور دال ۾ ڪارو ته آهي نه!” ڪم همت ۽ رونشي ڏسندڙن جي ٽولي مان هڪ ڄڻي، سومر جي غير موجودگيءَ جو فائدو وٺندي، پنھنجي قياس آرائي پيش ڪئي.
سومر انھن قياس آراين کان بي نياز، ٻانھون هڻندو، سھڪندو، ڪنھن ٻئي هنڌ، ڪنھن ٻئي ميڙ جي وچ ۾ ٿيل واردات جي، ‘اونهه! اونهه’ ۽ ‘دٻ! دِٻ’ جو خاموش مظاهرو ڪرڻ لاءِ، اکين کان اوجهل ٿي چڪو هو.

No comments:

Post a Comment